INTERVIEW Heroes for Zero mobiliseert de mensen achter de cijfers: “Iedereen kan een held zijn in het verkeer”

Vision Zero is een internationale beweging die strijdt voor nul doden en nul zwaargewonden op de weg. Dat is ook de visie van de Brusselse non-profitorganisatie Heroes for Zero. aBRUpt sprak met Wiet Vandaele, voormalig voorzitter en bestuurder.

Wiet Vandaele ©De Standaard

Het ontstaan van Heroes for Zero gaat terug tot 2017. In Schaarbeek vonden toen op korte tijd een reeks zware aanrijdingen plaats, met verschillende doden tot gevolg. Volgens Vandaele was niet alleen het gebrek aan verkeersveiligheid het probleem: “wat de mensen eigenlijk nog het meest schokte, was de reactie vanuit het bestuur, of net het gebrek aan reactie.”

Die verontwaardiging bracht de bewoners van Schaarbeek samen. “Want als jullie het niet doen, doen we het zelf wel.” Zonder achtergrond in mobiliteit of ruimtelijke planning begonnen burgers zich spontaan te organiseren. Hun vraag was eenvoudig: “Hoe gaan we die politici een geweten schoppen?” Die mobilisatie gebeurde zowel online als offline en leidde tot ‘1030/0’: Schaarbekenaren die actievoerden voor Vision Zero, met nul verkeersdoden en nul zwaargewonden als doel.

"We wilden een platform dat al die lokale groepen kon ondersteunen, maar wel op initiatief van de Brusselaars"

De groep kreeg al snel aandacht met zichtbare acties in de publieke ruimte. Aan de Walemstraat, waar een meisje werd aangereden, legden actievoerders zich op het kruispunt neer om het verkeer stil te leggen. “Alles samen heeft dat misschien maar een paar minuten geduurd, maar de beelden zijn heel wijdverspreid geraakt.” Volgens Vandaele bereikte de beweging daardoor steeds meer mensen. Ook bij de politie en het gemeentebestuur groeide het besef dat er iets moest veranderen. De groep begon concrete eisen te formuleren. Een van de belangrijkste was een algemene snelheidslimiet van 30 kilometer per uur in Schaarbeek. Die maatregel ging in 2018 van start en werd het eerste grote succes van de beweging. Later werd de zone 30 ook op gewestelijk niveau ingevoerd. “Vrij snel na de invoering zagen we de cijfers van verkeersdoden echt dramatisch dalen.”

Promofoto van © Heroes for Zero tijdens We Love Brussels 30

Na Schaarbeek volgden ook in andere Brusselse gemeenten gelijkaardige burgercollectieven, zoals in Sint-Gillis. Omdat die initiatieven steeds talrijker werden, groeide de nood aan een overkoepelende structuur. “We wilden een platform dat al die lokale groepen kon ondersteunen, maar wel op initiatief van de Brusselaars.” In 2020 werd dat platform officieel Heroes for Zero. 

Not all heroes wear capes 

Wanneer Heroes for Zero over “helden” spreekt, bedoelt de organisatie niet in de eerste plaats zichzelf. “Iedereen kan een held zijn”, zegt Vandaele. Met de vzw willen ze Brusselaars vooral versterken om zelf iets te veranderen aan de veiligheid in hun buurt. “Wij willen over het algemeen dat buurten gewoon leuker, aangenamer én groener worden. Dat er meer mensen op straat elkaar tegenkomen. Dat er een meer hartelijk Brussel ontstaat.” Hun missie is dus breder dan Vision Zero alleen, al blijft verkeersveiligheid volgens Vandaele een belangrijke hefboom om projecten op gang te brengen.

De werking van Heroes for Zero rust op vier pijlers. Het eerste is empowerment: burgers de middelen geven om de problemen in hun eigen straat zichtbaar te maken. “We proberen ervoor te zorgen dat iedereen de tools heeft om de veiligheid in zijn of haar buurt te verbeteren.” Dat kan gaan om kleine, concrete dingen. Zo heeft de organisatie een bibliotheek met materiaal, zoals een speedgun, waarmee bewoners zelf snelheden kunnen meten. “Zo kunnen mensen de problematiek in hun buurt of in hun straat aanduiden, en echt harde cijfers aanleveren aan hun gemeente.”

“Slachtoffers mogen niet gewoon een statistiek worden”

Ook moeilijk bereikbare groepen, zoals kinderen, probeert Heroes for Zero te betrekken. Dat gebeurt vaak via ludieke acties. Zoals het omtoveren van parkeerplaatsen tot een hinkelparcours.

Een tweede pijler is care: zorg en ondersteuning voor slachtoffers en nabestaanden. “Zij zijn de echte heroes,” zegt Vandaele, “ze hebben daar nooit om gevraagd.” Twee jaar geleden vond er een dodelijke aanrijding plaats op de Kolonel Bourgstraat in Schaarbeek plaats. Heroes for Zero nodigde Critical Mass Brussels uit om langs de plek van de aanrijding te passeren. “Als daar dan 3000 mensen op afkomen, doet dat wel iets met een mens”, zegt Vandaele. Voor hem is dat essentieel: “We willen dat slachtoffers niet gewoon een statistiek worden. Het gaat hier telkens over mensen en hun sociale cirkel die de impact voelen.”

Herdenking met Critical Mass Brussels © Bruzz

Daarnaast wil Heroes for Zero ook een centre of expertise zijn. De organisatie voert zelf kleine onderzoeken naar onderbelichte fenomenen, zoals verkeersagressie. Tot slot zet ze in op narrative change: ze proberen te wegen op het maatschappelijke debat via sociale media, persberichten, debatten en publieke acties.

Hobbels op de weg

Of Brussel tegen 2030 nul verkeersdoden en nul zwaargewonden haalt, vindt Vandaele moeilijk te zeggen. Wanneer we hem vragen of die deadline haalbaar is,  schudt hij zijn hoofd. Toch wil hij de ambitie niet meteen afschrijven. “Het is op zich al heel waardevol dat we die ambitie hebben uitgesproken en dat we die hebben vastgelegd. Er zijn andere gewesten of steden waar dat eigenlijk zelfs nog een brug te ver is.”

“Het heeft dus echt verregaande gevolgen. Dit is niet gewoon een soort politiek ballonnetje dat je even oplaat”

Volgens Vandaele is Vision Zero in Brussel niet onmogelijk, maar vraagt het wel om moedige beslissingen. De lange regeringsvorming en het verzet tegen mobiliteitsplannen zoals Good Move helpen daar volgens hem niet bij. Protesten tegen bepaalde projecten kunnen zelfs hele concrete gevolgen hebben. Zo werd de heraanleg van de Elisabethlaan in Schaarbeek opgeschort. Intussen blijven daar ongevallen gebeuren. “Het heeft dus echt verregaande gevolgen. Dit is niet gewoon een soort politiek ballonnetje dat je even oplaat.”

Toch waarschuwt Vandaele ervoor om niet alleen naar het aantal verkeersdoden te kijken. “We moeten oppassen met te veel te focussen op de cijfers van de verkeersdoden. Dat gaat in absolute termen natuurlijk over kleine cijfers, en die zijn onderhevig aan de wet van de kleine getallen. Je mag er niet te grote conclusies uit trekken.”

Tegelijk ziet Heroes for Zero wel evoluties die verontrusten. Zo heeft het openbaar vervoer een steeds groter aandeel in de statistieken van aanrijdingen. Ook de rol van de politie daarin vindt Vandaele een pijnlijke moeilijkheid. Volgens hem vormt die soms zelfs een bron van onveiligheid, terwijl net veiligheid haar voornaamste taak zou moeten zijn. “Het gaat heel hard in tegen mijn intuïtie om dat over de politie te zeggen”, nuanceert hij.

De komende maanden wil Heroes for Zero ook resultaat boeken bij de gemeentelijke actieplannen van verkeersveiligheid. De organisatie probeert haar lokale groepen daarvoor aan tafel te krijgen. “We willen een voet tussen de deur krijgen in de opmaak van die plannen.” Vandaag zit Heroes for Zero ook in de mobiliteitscommissie, waar de organisatie verschillende mobiliteitsdossiers kan inkijken. “We zijn maar één stem, maar we hebben wel een seat at the table.”

Door Marie Leeman en Nina Dijkstra