LEES Twee dagen in Peterbos, dat herademt na drugsraids: “Het waren tien chaotische jaren, maar de wijk is aan de beterhand”

© Multiple

Toen in 2018 een groep jongeren drie MIVB-controleurs te lijf ging, haalde de Anderlechtse sociale woonwijk Peterbos het nationale nieuws. Toen kort nadien ook de politie vanop de daken bekogeld werd met stenen en petanqueballen, doopte de pers Peterbos om tot “gevaarlijkste wijk van het land”. Acht jaar later herschrijft Peterbos haar reputatie. Wij zochten uit hoe de wijk erin slaagt om het tij te keren.

Luister naar stemmen uit Peterbos in onze audiodocumentaire. © Guusje Havermans

"Ik hoop dat de jongeren iets van hun leven zullen maken." - Audiodocumentaire

9:41

Het is een druilerige dag. Het vocht in de lucht en in de grond vermengen zich met elkaar. Uit de grijze wolken doemen enkele imposante bomen op, met in de achtergrond appartementsblokken gehuld in een laag stellingen. De groene aanblik van Peterbos valt meteen op. De bomen staan symbool voor de goede bedoelingen waarmee de wijk in de jaren ’70 en ’80 gebouwd werd.

Naar het voorbeeld van de cités die de jaren voordien in de grote Franse steden werden opgetrokken, werd Peterbos destijds ontworpen als één groot park, met 18 woonblokken her en der tussen het groen verspreid. De sobere, maar nette appartementsblokken moesten een opwaardering vormen voor arme Brusselaars uit het centrum. Net als bij de Franse tegenhangers leert de geschiedenis ons echter dat dergelijke wijken het ultieme recept zijn voor sociale segregatie.

De speeltuin in het hart van Peterbos. Ook vandaag nog is dit een hotspot voor dealers.

Solidariteit sijpelt weg

De beginjaren waren nochtans veelbelovend. Reda Dahbi (38), jeugdwerker bij jeugdhuis D’broej en zelf geboren in Peterbos, blikt meewoedig terug op zijn jeugd: “De wijk was gestoeld op solidariteit en respect. Elke blok had zijn eigen conciërge. Die waakte als een huisvader over de netheid in en rond zijn gebouw, maar de bewoners konden er ook met vragen en zorgen terecht.”

Maar tegen de eeuwwisseling liet de kwaliteit van de appartementen te wensen over. Vocht drong door de dunne muren naar binnen en veranderde de woningen in schimmelkwekerijen. De conciërges werden niet meer betaald en vertrokken. Al wie de financiële middelen had volgde.

"Toen de bewoners de openbare ruimte verlieten, werd die finaal ingepalmd door drugscriminelen."

Reda Dahbi, jeugdwerker bij jeugdhuis D'Broej

Vandaag is Peterbos een van de armste wijken van Brussel. “Slechts 13 procent van de bewoners maakt deel uit van de actieve bevolking,” vertelt Katleen Vanlerberghe, teamcoördinator bij sociale opbouworganisatie SAAMO.  Ook de handelszaken, die de ruimtes op de gelijkvloers bekleedden, zagen zich bij gebrek aan inkomsten genoodzaakt de deuren te sluiten. Samen met die laatste ontmoetingsplekken, verdween ook het sociale weefsel.

Vijandige overname

Enkel de lokale apotheek overleefde, symbolisch voor de noden van de bewoners. “We vervullen niet enkel de rol van apotheek. We springen in als dokter, sociaal assistent, informaticahulp, kopiecentrum en zelfs pakjesdienst,” vertelt apotheker Salina Dusabemariya. Omwille van de centrale ligging van het pand, zag ze als kroongetuige hoe drugsdealers de wijk een tiental jaar geleden overnamen, met de coronapandemie als doodsteek.

De appartementen in Peterbos hebben geen unieke adressen. De straatnaam 'Peterbospark' wordt gevolgd door het nummer van de blok en het busnummer.

“Toen de bewoners de openbare ruimte verlieten, werd die finaal ingepalmd door drugscriminelen,” vertelt Reda. Geholpen door de ruimtelijke planning maakten de drugsdealers de ingesloten steegjes, verscholen hoekjes en leegstaande kelders tot hun speeltuin. “De bewoners waren toen het grootste slachtoffer. Velen durfden niet meer buiten komen en voelden zich opgesloten in hun appartementen,” zegt Nico Martens, coördinator en gezondheidspromotor bij het wijkgezondheidscentrum dat sinds januari eerstelijnszorg voorziet in Peterbos.

Geroezemoes rond het voetbalplein

“Het waren tien chaotische jaren, maar de afgelopen twee jaar is de situatie fel verbeterd,” verwoordt Reda het gevoel dat vandaag in Peterbos heerst. Iedereen die we spreken durft voorzichtig positief te zijn. Dat begint bij strenger optreden van de politie. “De strijd tussen twee drugsbendes die hier woedde, is gaan liggen. Ook enkele bewoners die zich actief roerden in de drugswereld, werden opgepakt,” vertelt Katleen.

"De bewoners voelen zich eindelijk niet meer aan hun lot overgelaten."

Katleen Vanlerberghe, teemcoördinator bij SAAMO Brussel

Er wordt ook opnieuw geïnvesteerd in de wijk. In 2019 ging er een duurzaam wijkcontract van start in Peterbos. Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest voorziet 14,8 miljoen euro om de publieke ruimte aan te pakken, een nieuw sportcomplex te bouwen en enkele socio-economische projecten op poten te zetten. Ook huisvestingsmaatschappijen Anderlechtse Haard en Comensia, die elk 9 appartementsblokken beheren, pompen miljoenen in renovatiewerken. Rond vier appartementsblokken lopen de werkmannen als mieren door elkaar. “De bewoners voelen zich eindelijk niet meer aan hun lot overgelaten. Dat zorgt voor hoop,” aldus Katleen.

In het centrum van de wijk werd een parking omgetoverd tot groene ontmoetingsplek, al moet die wel nog ingezaaid worden. Wat lager ligt ook een gloednieuw synthetisch voetbalveld. “Was je hier een jaar geleden gepasseerd, had je een heel andere aanblik gekregen. Nu is het zaak om samen met de bewoners die hernieuwde ruimtes op te eisen,” legt Katleen uit. Dat gebeurt onder meer met de aanleg van moestuintjes en een hele resem activiteiten op het vernieuwde centrale plein. Zo vindt er bijvoorbeeld binnen twee weken een brocante plaats. Kortom, de openbare ruimte wordt weer opgeisd door de bewoners. Katleen: “Er is niets beter dan de mama’s ’s avond te zien kletsen op de bankjes rond het voetbalplein.”

De openbare ruimte ondergaat een opwaardering. Een moestuin en een voetbalveld vormen de broodnodige ontmoetingsplekken in de wijk.

Familie Peterbos

De positieve tendens hangt op aan een hernieuwd “Peterbosgevoel”. Het buurthuis van SAAMO opent elke dag zijn deuren. Mensen kunnen er terecht voor zorgen over het wooncomfort, taallessen en informaticahulp, maar vooral voor een goede babbel bij een warme tas koffie of soep. Hulp met een e-mailadres of itsme aanmaken wordt er naadloos door de wekelijkse kunstateliers geweven. Met het project ‘Samen op straat’ investeert opbouwwerker M’hamed El Ouali in een geëngageerde groep vaders en jongeren, die zich samen inzetten voor positieve sociale controle in de wijk. “Vorige week nog stonden enkele buurtvaders klaar als bemiddelaars bij een vechtpartij,” uit M’hamed zijn trots over de impact van zijn project.

"Je hebt een stevige dosis cynische humor nodig om de problemen in de wijk te relativeren."

Anas, bewoner Peterbos

“Door zo hard in te zetten op die sociale cohesie dragen we op een preventieve manier bij aan de maatschappelijke veiligheid,” vertelt Katleen. “De politie erkent dat onze inspanningen zijn vruchten afwerpen en nationaal drugscommissaris Ine Van Wymersch heeft aangegeven dat ze die aanpak in andere wijken wil kopiëren.” Het toonbeeld van die sociale connecties? Katleen die tijdens onze tocht langs de 18 blokken zowat elke bewoner bij naam lijkt te kennen en hen allemaal even hartelijk begroet.

Links: Reda Dahbi; Midden: vlnr: Ozcan Vatanlar, Katleen Vanlerberghe, M’hamed El Ouali; Rechts: Nico Martens

Jeugdhuis D’Broej zet zich in voor de jeugd. “Voetbal is ons middel om met de jongeren aan de slag te gaan,” vertelt Reda. “Als morgen blijkt dat dansen de meest populaire sport is, dan start ik met danslessen.” Het jeugdhuis organiseert ook jaarlijks een reis naar de Pyreneeën. Die is intussen uitgegroeid tot een soort ontgroening voor de plaatselijke jeugd, en zorgt voor een gemeenschappelijke ervaring over de verschillende leeftijden heen.

Ook Anas (24) trok ooit mee naar de Spaanse bergen. Hij woont al heel zijn leven in Peterbos en omschrijft de wijk als één grote familie. “We leven allemaal in dezelfde shit, maar we maken het samen zo leefbaar mogelijk. Een stevige dosis cynische humor helpt om de problemen in de wijk te relativeren.”

Houten vensters

Anas wijst erop dat er ook groeipijnen komen kijken bij de opwaardering van de wijk. Woonblokken 10 en 11 worden gerenoveerd in bewoonde staat. “Die mensen wonen al twee jaar in een werf. Bij velen van hen valt al jaren geen daglicht meer door de ramen,” vertelt Katleen. Twee namiddagen in Peterbos volstaan om de werfgeluiden nog dagenlang in je hersenpan te horen weergalmen. Bewoonster Isabelle Vazquez gaat er met een dosis Peterbosiaanse humor mee om: “Met de koptelefoon die ze me gaven hoor ik er niets van. Bovendien ben ik toch altijd vroeg op.”

Aan het ander uiterste van de wijk worden twee woonblokken van Anderlechtse Haard leegstaand gerenoveerd. De bewoners werden elders nieuwe woningen toegewezen afhankelijk van hoe de samenstelling en het inkomen van het gezin geëvolueerd was. Er is niemand die de verhalen achter al die uitzettingen echt kan vertellen. “Wat wel vaststaat is dat geen van hen zal terugkeren naar Peterbos,” weet opbouwwerker Nasira.

Meerdere appartementsblokken staan momenteel in de stellingen. De bewoners van blok 10 (rechts) en 11 (midden) wonen al twee jaar in een werf.

Zoals zo vaak gaan ook hier de renovatiewerken gepaard met budgettekorten, lange vertragingen en failliete onderaannemers. Dat de gemeentelijke woonmaatschappij Anderlechtse Haard aan cliëntelisme doet en onzorgvuldig omgaat met aanbestedingen, zoals blijkt uit een recente audit, helpt daar niet bij. Anas blijft dan ook nuchter onder alle ontwikkelingen. Zijn woonblok zal pas als allerlaatste gerenoveerd worden. Hij ruikt elke dag de geur van vochtproblemen en weet wat er zich achter de gevels afspeelt. “Ik ken een vader die al acht jaar in een éénkamerappartement woont met zijn vier kinderen. Zelfs met de renovaties krijgt hij geen nieuw appartement toegewezen. Wie kan hem ongelijk geven in zijn pessimisme?”

Sollicitatiebrieven in de prullenmand

Onze tijd in Peterbos maakt duidelijk dat ze hier niet enkel strijden voor betere leefomstandigheden en tegen de drugscriminaliteit, maar ook vooral tegen de perceptie. De klassieke media hingen een doembeeld op van de wijk. “Veel van mijn stagiairs komen hier vol angst toe,” legt Reda uit. “Gelukkig keert dat snel om als ze de wijk met hun eigen ogen zien.”

Ook M’hamed heeft het er moeilijk mee: “Er werd telkens gefocust op wat fout liep, en te weinig op het potentieel en de veerkracht van de bewoners.” Opnieuw zijn net die bewoners het grootste slachtoffer. “Met Peterbospark op het adreslijntje verdwijnen sollicitatiebrieven veel sneller in de vuilbak,” vertelt Katleen.

Maar na twee namiddagen in Peterbos is duidelijk dat de bewoners zich niet laten reduceren tot hun adres. Vanuit de onderbuik van de wijk bouwen sociale organisaties als SAAMO en jeugdhuis D’Broej het ooit zo krachtige gemeenschapsgevoel weer op. Ze geven samen met de bewoners een nieuw élan aan Peterbos. Tegelijk vergeten ze niet dat elke bewoner zijn eigen verhaal kent. Die verhalen bleven jarenlang aan de muren kleven en stapelden zich op als lagen behang. Nu die eindelijk verdwijnen achter een fatsoenlijke laag isolatie, kan de nieuwste generatie bewoners opgroeien in een wijk die hen draagt in plaats van bezwaart.

Door Guusje Havermans en Ebe Coomans